Boutades

Het is nu anderhalve maand dat ik in Marokko verblijf, en tot mijn vreugde zijn veel Marokkanen voorzien van een grote dosis humor en een goeie portie zelfrelativering. Daarom wil ik deze boutades, die ik stuk voor stuk van Marokkanen hoorde, graag met jullie delen:

• Marrakech, arnakech (arnaquer is Frans voor bedriegen)
• Tanger, danger
• Agadir, rien à dire

Zonder afbreuk te doen aan deze drie mooie steden wijst het op een gave om zichzelf te relatieven, wat een grote deugd is.

De zee

Al-Maghreb. Dáár waar de zon ondergaat. Het is de naam die de Arabieren aan het land gaven dat ze in de zevende eeuw aan hun rijk toevoegden. Vandaag is het nog steeds de Arabische naam van Marokko. De Arabieren kwamen uit het oosten, van waar de zon opkomt, en met de zon mee veroverden ze in die tijd Noord-Afrika. Het is hier in Marokko dat hun westelijke veroveringen eindigden. In het begin van de achtste eeuw staken ze nog de Straat van Gibraltar over om vijf eeuwen lang over delen van het Iberische schiereiland te heersen, maar het was in Marokko dat ze afscheid van de zon moesten nemen. Hier was het voor hen het laatste dag ter wereld.

Gelijk hadden ze om hier te stoppen. De zee is een mooie grens. En eerlijk, een rijk langs twee kanten van de oceaan is waanzin. Zeker als je er nog aan moet beginnen, en bij voorbaat niet zeker bent of er wel land is aan de andere kant.

Ik ga graag naar het strand, om naar de zee te kijken. Zeker in de vroege ochtend of de late avond, als het er verlaten is. Ik krijg vaak een Truman Show-gevoel. Het is warmer dan ik gewoon ben op een strand. En de wind is opvallend rustig. Het licht van de ondergaande zon en van de hotels op de dijk valt zo dat het wel spots zouden kunnen zijn. Het zou zich evengoed allemaal in een grote studio kunnen afspelen. Misschien is er geen ander land aan de andere kant van de oceaan, maar een deur naar een andere dimensie.

Vorige week was ik 's avonds laat op het strand, nadat ik met Abdelali op café was geweest. Nooit eerder had ik zo goed op het geluid van de zee gelet. De grote golven beuken op het stand. En de kleintjes krabbelen zachtjes over het zand. Soms wisselen ze elkaar af, soms rennen ze hand in hand het land op.


Het was vanop dit strand dat de inwoners van Agadir exact honderd jaar geleden het Duitse oorlogschip de Panther zagen naderen. Duitsland was in die tijd niet tevreden met de Franse en Spaanse pogingen om Marokko onder zich te verdelen en blokkeerde de haven van Agadir om de andere mogendheden onder druk te zetten. De “Agadir Crisis” draaide uit op een fiasco voor Duitsland. Onderhandelingen die volgden leidden ertoe dat Marokko een Frans protectoraat werd, terwijl Duitsland zich tevreden moest stellen met enkele gebieden in Centraal-Afrika. Samen met de aardbeving van 1960 is het de enige noemenswaardige gebeurtenis in de recente geschiedenis van Agadir.

Naar Tizoughrane (en terug)

Drie uur onderweg. Naar Tizoughrane. In de bergen, waar sommige mannen gekleed gaan alsof ze de ijzige vrieskou tegemoet gaan en waar het inderdaad iets frisser is. Hassan zit aan het stuur van de BTC-mobiel, en ik zit naast hem. Een 4x4 die opgewassen is tegen het slechtste wat de aarde auto’s te bieden heeft. Maar in Marokko zijn de wegen goed geplaveid. Geen gedaver hier. De mooie landschappen zoeven zonder schokken voorbij. Soms zijn ze opvallend groen door de vele arganbomen, hier en daar is er een oase, en in de bergen lijkt het even alsof we op de maan beland zijn.

 
Mooie landschappen worden bij voorkeur geserveerd met een boeiend gesprek of met stille bewondering. Zo ook vandaag. En op het menu van boeiende onderwerpen stonden politiek en godsdienst. Dat zijn zaken die je hier beter met een zekere voorzichtigheid benadert, maar om dezelfde redenen behoren ze ook tot de boeiendste gespreksonderwerpen.

Al snel waren bij de islam beland, en Hassan uitte zijn afkeur tegen mensen die allerlei voorschriften willen opleggen aan anderen. Dat je een baard zou moeten dragen om een goed moslim te zijn bijvoorbeeld. Volgens Hassan zijn er maar een beperkt aantal zaken waar je aan moet voldoen om moslim te zijn. Zo moet je in één god geloven, Allah namelijk, die er gewoon is. Elke keer als ik over godsdienst praat wordt dat benadrukt. Met enige spot wordt er dan altijd verteld dat er ook godsdiensten zijn die geen god vereren maar wel een koe (een koe begod!). Maar ik wijk af. De andere basisprincipes van de islam, zo vertelde Hassan, zijn de ramadan, het gebed, de armenbelasting en de bedevaart naar Mekka. Alles in de mate van het mogelijke natuurlijk. Als je ziek bent hoef je niet te vasten, en als je geen geld hebt moet je ook geen armenbelasting betalen.

Hassan had het erover dat er tegenwoordig meer en meer mensen die basisregels niet meer volgen. Mensen die niet meedoen met de vasten bijvoorbeeld. Hassan was het niet met hen eens, maar hij vond dat je niets mocht opleggen. Dat heb ik hier al vaker gehoord: iedereen moet maar doen wat hij zelf goed vindt.

Het doel van onze komst naar Tizoughrane was de voorzitters van de lokale waterorganisaties te informeren over de op til zijnde werken. Het dorp wordt door de ONEP aangesloten op het waternetwerk en de voorzitters worden ingelicht over wat dat allemaal gaat betekenen. Vergaderingen als deze worden doorgaans in het Berbers of Arabisch gehouden. Daar versta ik natuurlijk niets van, maar het is interessant om tijdens de vergaderingen te letten op gezichtsuitdrukkingen en gebaren. In combinatie met de paar Franse woorden die vallen probeer ik een verhaal te breien. Achteraf kan ik dan bij mijn collega's nagaan of mijn idee strookt met de werkelijkheid.

  
Na een dergelijke vergadering volgt steevast een tajine. Het principe is dat iedereen rond de tajine zit en met stukjes brood eten uit de pot vist. Ik ben er al vrij aardig in geworden, al moet ik nog wat oefenen in het op een propere manier vlees van een homp scheuren.

De terugweg werd een tijd van stille bewondering, soms afgewisseld met wat indutten, terwijl we de koelte van de bergen weer inruilden voor de warme vlaktes. Uitstapjes als deze zijn goud waard.

Meneren

“Monsieur monsieur, bonjour, ça va?” Met mij alles goed. En met u? “Première fois au Maroc?” De tweede keer. Of ik naar de Souk ga?

Kokosnoten noem ik hen. Tredgenoten zijn het. Mannen die even snel wandelen als ik, en toevallig juist naast mij. Naar de Souk gaan ze, net zoals ik. Onderweg kruisen ze en vervoegen ze mijn pad. Wat hen bindt is niet alleen de weg die ze volgen, maar ook hun standaardvragen, -grapjes en -vergissingen.

Meestal begint het ter hoogte van een uitgebrand gebouw, dat iets weg heeft van een halve kokosnoot, en ik daarom voor het gemak “de kokosnoot” noem, en waaraan de kokosnoten hun naam ontlenen. Ze beginnen met dezelfde vragen. Of het de eerste keer is dat ik in Agadir ben? Hoe lang ik blijf? Waar ik logeer? Of ik Fransman ben? Neen, Belg. “C’est la même chose”. Of ik naar de Souk ga? Dan of ik Marokkaanse thee ken, in de hoop dat ik het niet ken en ze mij op de thee kunnen vragen. Vervolgens het onvermijdelijke standaardgrapje: “c’est le whisky marocain”. En tenslotte vragen ze mij toch mee naar een kraampje in de Souk, want toevallig werkt hun broer, schoonbroer, oom, vader, schoonvader, neef, achterneef, of enig ander mannelijk familielid daar. “Juste pour voir”. Bedankt, heel vriendelijk maar ik kijk liever zelf wat rond.

---

Meneer Mohamed. Ik vind het een fijne manier om mensen aan te spreken. Meneer of mevrouw Voornaam. Zo gaat dat hier. Niet te formeel, en niet te losjes. Meneer Mohamed is de receptionist van de ONEP. Een zeer sympathiek man weet ik, hoewel ik er niet veel meer dan een paar bonjours mee heb uitgewisseld. Hij draagt een brede, zwarte snor. Als hij lacht, lacht zijn snor mee. En hij lacht breed, en zijn snor even breed mee. Hij is het gezicht van een warme ontvangst. De geknipte man achter de receptie.

---

Deze ochtend ben ik met meneer Hassan gaan lopen. Hassan eigenlijk, want ik heb nooit meneer gezegd. Om zeven uur voor cinema Salam. Wat jammer dat die cinema verlaten is, want voor een betonnen gedrocht heeft ze behoorlijk wat charmes. Maar daar waren we niet voor gekomen, wel om te lopen. Naar beneden. Langs de dijk. Op het strand. Waar de lucht fris en zuiver is. Tot daar-waar-die-soldaat-staat-en-je-niet-meer-verder-mag. En dan terug, langs een andere weg. Langs kolommen nieuwe appartementen, die allemaal leeg staan, maar niet voor lang meer. Over het plein waar alle taxi’s zich klaarmaken voor de dag. In twee brede rijen. Links de oranje taxi’s die de stad bedienen. En rechts de witte mercedessen, die de stad uitrijden, en van wie velen al ettelijke malen de wereld zijn rondgegaan. Terug aan cinema Salam.

Agadir

Volzinnen had ik beloofd. En foto’s. Hier gaat ie:

Sinds vrijdag heb ik Rabat voor Agadir ingeruild, en dat is een wereld van verschil. Agadir is een wat vreemde stad. Knokke-aan-de-Atlantische-Oceaan, Lloret-de-mar-aan-de-Atlas, Blankenberge-waar-het-in-de-winter-wel-warm-is. Zee, strand, hotels, toeristen, Agadir heeft het allemaal.

In 1960 verwoeste een aardbeving de hele stad, om drie kilometer zuidelijker heropgebouwd te worden. Het resultaat is dat Agadir amper historische gebouwen heeft. Zowat het enige restant van de oude stad is de Kasbah, een citadel (die de aardbeving evenmin overleefde maar opnieuw werd opgebouwd) die meer dan 200 meter boven de stad uittorent. Op de heuvel waar de citadel op ligt staat in grote letters geschreven: “God, vaderland, koning”. ’s Nachts geven de letters licht. Hollywood, ook dat nog.

Mijn spot is wat overdreven. Toeristische plaatsen hebben altijd wat onaardigs in zich, maar in de stad wonen heeft ook zijn voordelen. Om er een te noemen, steden hebben grote souks (een overdekte markt). In Agadir is die souk wel héél erg groot: vier vierkante kilometer. Hij zou de grootste zijn van Marokko, misschien wel van de hele Maghreb.

Genoeg voorlopig over de stad. Sinds gisteren ben ik aan het werk en hoewel mijn takenpakket nog niet heel concreet is, ben ik heel enthousiast. Ik ben tewerkgesteld in een programma van de BTC in samenwerking met het Office National de l’Eau Potable (ONEP). Marokko is een land met goed functionerende instellingen, en de ONEP is daar zeker een van.

Vandaag mocht ik met een aantal collega’s mee naar een vergadering met vertegenwoordigers van lokale associaties in het dorp Aïd Milk. Dat dorp haalde zijn water tot voor kort uit een eigen put, maar noch de kwaliteit daarvan, noch de kwantiteit waren voldoende. De ONEP heeft daarom een watertoren gebouwd in het dorp, en die aangesloten op het algemene waternetwerk. De problemen die vroeger bestonden zijn daarmee opgelost. Het enige wat nog moet gebeuren is de watertoren aansluiten op individuele huishoudens. ONEP doet daarvoor beroep op associaties die gebruikers van water verenigen. Die associaties moeten via hun leden vijf procent van de kosten van de individuele aansluitingen betalen en worden opgeleid om het netwerk binnen het dorp te beheren, zowel op technisch als op economisch vlak.

Morgen ga ik met enkele collega’s kijken naar een dam en een aantal andere technische faciliteiten van de ONEP.

The boys

Of beter les gars. Met drie zijn we : Jonathan, Gino en ik. Alledrie zullen we het komende jaar werken in ontwikkelingsprogramma’s van de BTC in Marokko. En er is nog een vierde, Jeroen. Die komt begin december pas naar Marokko.

Maandag, Brussel-Casablanca. Tijd om na te denken. Er zit een Marokkaanse man die is uitgewezen achteraan in het vliegtuig, geflankeerd door twee agenten. Geschreeuw. Ik weet niet goed wat ik er van moet denken, maar eng is het.

Maandag, Casablanca-Rabat. Wat een kleine auto, voor drie jongens die een jaar in Marokko blijven en een heleboel van hun hebben en houden in valiezen hebben meegenomen. Wat een avontuur, Gino en Jonathan op de passagierszetel, en ik tussen de bagage op de achterbank. Door een versperring van de politie, die gelukkig bezig is met andere auto’s controleren.

Maandag, Casablanca-Rabat. De landschappen die voorbij zoeven, de bijzonder grote maan, vreemde vegetatie, de geur die anders is dan anders. De reservaties die ik in het vliegtuig nog had zijn weg. De opwindendheid van iets nieuws, ik weet waarom ik aan dit avontuur begonnen ben.

Dinsdag, Rabat. We worden hartelijk ontvangen door de mensen van het BTC-kantoor. We worden gebrieft over de werking van de BTC en haar Marokkaanse partners. Het is intens. We ontmoeten veel mensen en krijgen veel informatie.

Woensdag, Rabat. Na een grondige heropfrissing van de programmadossiers gisterenavond krijgen we vandaag meer uitleg over de programma’s waarin we alledrie gaan werken.

Dinsdag-Woensdag, Rabat. De Medina van Rabat is een verzameling van honderden nieuwe geuren en smaken. Soorten fruit die ik nog nooit gezien heb, laat staan dat ik de naam ervan ken. Koekjes die even lekker zijn als ze ruiken. En niet te vergeten, Suikerrietsap. Heerlijk, en mag gerust met een hoofdletter.

Dinsdag-Woensdag, Rabat. Aanpassing? Nu nog niet veel. De supermarkt (in de diplomatieke wijk, ik moet correct zijn) verkoopt meer Franse kazen dan er in Frankrijk gemaakt worden. Daarnet hebben we een Marokkaans biertje gedronken. Voor het eerst in lange tijd heb ik vlees gegeten. In het begin smaakte het echt wel goed, maar na een paar happen viel het mij toch wat slecht. Ik ga het niet spontaan klaarmaken, maar af en toe vlees eten went wel.

Vrijdagavond reizen we alledrie met het vliegtuig naar onze eigen regio. In mijn geval is dat Agadir. Dan begint het echt. Een laatste briefing over het project, de zoektocht naar een appartement, en beginnen met werken. Ik ben benieuwd!

Les gars zien elkaar in ieder geval nog terug. We hebben afgesproken om regelmatig samen op weekend te gaan ergens in Marokko. En bovendien is er om de drie maanden een bijeenkomst gepland op de zetel van de BTC in Rabat.

(Mijn excuses voor de telegramstijl, maar het zijn nogal drukke dagen nu. Binnenkort meer, en in volzinnen! En met foto's!)

Het begin

Begint een schrijver aan de eerste regels van zijn verhaal zonder het einde ervan te weten? Of vloeien de zinnen uit zijn pen als dwarsliggers van hetzelfde spoor, in rechte lijn naar de ontknoping? Van dit verhaal is het verloop onbekend. Als je enkele pagina's verder bladert om te kijken wat er staat, zie je dat de bladzijden nog leeg zijn. Dit verhaal groeit met elke stap die ik zet en elke minuut van mijn avontuur die voorbij glijdt. Elke zin is een mogelijke nieuwe wending.
De voorlopige hoofdrolspelers zijn - naast mezelf - de Belgische Technische Coöperatie (BTC) en de nationale Marokkaanse watermaatschappij (ONEP). Beide organisaties werken samen om de dorpen in de regio rond Agadir aan te sluiten op het drinkwaternetwerk. Het komende jaar zal ik in hun programma meedraaien. Mensen en gezichten introduceer ik zodra ze een eerste glimp van zichzelf prijsgeven.
Dit verhaal is klaar om te beginnen. Hier komen de eerste zinnen:

Terwijl we wachtten keek ik naar de deur. In drie talen stond er geschreven:

Het leven is
zoals een boom
alleen en vrij
en zoals een bos
verbroederd
      N. Hikmet

Zo begon het, en exact zo is het leven.